Ang mga caregiver na ito sa San Diego ay pinagkakautangan ng $2 milyon ng ninakaw na sahod. Ilang taon na ang kanilang hinihintay.

Sa loob ng limang buwan, si Paul Serrato ay nagtrabaho ng 20 oras kada araw, anim na araw sa isang linggo sa isang koleksyon ng maliliit na mga elderly care home na nakapalibot sa isang maayos na cul-de-sac sa Poway.

Nanirahan siya sa mga bahay, nagpapaligo ng mga residente at nagpapalit ng mga lampin, nagluluto ng mga pagkain, nangangasiwa ng gamot, naglalaba ng mga damit at naglilinis ng mga silid ayon sa mga paratang na ginawa sa mga paglilitis sa harap ng Office of the Labor Commissioner ng estado. Si Serrato ay walang sariling kuwarto, natutulog sa sofa sa sala at nauutusan ng mga residente ng anumang oras. 

Sa huli, nagsampa siya ng reklamo tungkol sa pagnanakaw ng sahod sa Labor Commissioner, at nanalo ng desisyon na naggawad sa kanya ng halos $170,000 ng hindi nabayarang sahod, kabilang ang mga parusa at interes laban sa may-ari ng mga bahay, ang Wealthplus Management Group, LLC.

Ang gawad na iyon ay inilabas noong Mayo 2025 — apat na taon pagkatapos siyang tumigil sa pagtatrabaho sa mga bahay at 2 1/2 pagkatapos ng pagsasampa niya ng reklamo. “Nagtatanong ako — kailan?” sabi ni Serrato. “Umaasa pa rin akong makukuha ito, siyempre. Marahil kaunting panahon pa ay darating ito.”

Isa si Serrato sa hindi bababa sa pitong caregiver na pinagkakautangan ng anim na digit na halaga matapos matuklasan ng Labor Commissioner ng estado na sila ay mga biktima ng ninakaw na sahod sa mga bahay na lisensiyado sa Wealthplus at sa tagapagtatag na si Xiaoqing “Leslie” Wang. Halos lahat sa kanila ay Filipino.

Sa kabuuan, ipinapakita ng mga rekord na ang Labor Commissioner ay naglabas ng hatol na nagkakahalaga ng $2 milyon laban sa Wealthplus — ang pinakamataas na halaga ng hatol sa pasahod sa San Diego, ayon sa listahan sa pangangalaga ng Office of Labor Standards and Enforcement ng county.

Ngunit ang mga manggagawang tulad ni Serrato ay kakaunti lamang ang natanggap na pera. Ang ilan sa mga hatol sa kaso ng paggawa ay higit sa dalawang taon na. Ang mga paglabag sa pasahod mismo ay nagsimula pa noong 2019-2022.

Ang suliranin ni Serrato at ng kanyang mga kasamahan sa trabaho ay sintomas ng nakikita ng maraming tagapagtaguyod at tagagawa ng patakaran bilang sirang sistema ng pagpapatupad laban sa pagnanakaw ng sahod. Taun-taon, ang mga manggagawa sa mga industriya sa buong estado ay nagsusumite ng libu-libong reklamo ng ninakaw na sahod sa labor office, ngunit maaaring tumagal ng taon bago marinig ang isang kaso.

Sa isang 2023 na audit ng estado, natuklasan na ang labor office ay may nakatambak na halos 50,000 mga kaso. Ang natambakang sistema, kasama ng mga employer na bihasa sa pag-iwas sa mga hatol ng bayarin, ay nangangahulugan na ang mga manggagawa ay madalas na hindi nababawi ang pagkakautang sa kanila.

Gumagamit ang mga employers ng iba’t ibang taktika – mula sa pagkabangkarote hanggang sa isang kasong inihain laban kina Wang at Wealthplus na tinatawag na “corporate shell games” — upang iwasan ang pagbabayad.

“Iyan ang laging problema pagdating sa mga ganitong kaso,” sabi ng abogado mula sa San Diego na si Ian Seruelo, na kumakatawan sa ilang mga manggagawa ng Wealthplus sa labor office. “Makukuha mo ang hatol. Pero ibang kwento na ang pagkuha ng pera.”

Si Wang ay minsang lisensyado at nagpapatakbo ng hindi bababa sa kalahating dosenang Residential Care Facilities for the Elderly sa county, kabilang ang lima sa Poway na pinapatakbo sa ilalim ng pangalang Solaris Senior Community.

Isa ito sa ilang mga pangalan ng kumpanya na ginamit ni Wang upang patakbuhin ang mga senior home.

Ipinapakita ng mga rekord ng county na inirehistro ng Wealthplus ang Solaris Senior Community bilang isang rehistradong alyas na pangalan sa negosyo noong 2022. Nilagdaan ni Wang ang dokumento bilang presidente ng Wealthplus.

Isa pang entidad, ang Solaris Capital Group Inc., ay nagsisilbi bilang landlord para sa mga ari-arian, ayon sa mga tala ng korte. At isang ikatlong kumpanya na tinatawag na Garden 36, na itinatag din ni Wang, ay konektado rin sa ari-arian.

(Isang hiwalay na kumpanya, ang VC Team Corp., ay umupa ng mga bahay mula sa Wealthplus, at nagsilbi bilang payroll company at tagapangasiwa para sa negosyo. Bagaman napangalanan din sa mga hatol, ang VC Team ay nabangkarote at ang mga utang nito ay pinawalang bisa – ibig sabihin, ang mga hatol laban sa VC Team ay hindi na makokolekta.)

Ilan lamang ang mga ito sa maraming kumpanyang ipinapakita ng pampublikong talaan na nalikha ni Wang sa paglipas ng mga taon. Isang kaso na isinampa noong nakaraang taon ng apat na dating manggagawa sa mga bahay sa Poway — may kabuuang pagkakautang ng halos $1.5 million sa mga hatol ng labor office — ay iginigiit na ang mga hanay ng mga kumpanya ay nilalayong protektahan siya mula sa mga pananagutan ayon sa inilarawan ng abogado ng mga manggagawa sa isang court filing bilang “industrial scale wage theft.”

“May pattern at gawi si Ms. Wang ng pagsasagawa ng pagnanakaw ng sahod sa pamamagitan ng mga RCFE na kanyang pinapatakbo,” isinulat ng abogado, na tumututol sa pagsisikap ni Wang na maibasura ang kaso. “Pagkatapos ay iiwasan niya ang pananagutan sa pamamagitan ng corporate shell games.”

Ipinapahayag ng kaso na plinano ni Wang ang isang pekeng pagbebenta ng Wealthplus sa isang kumpanyang hindi umiiral, o kung umiiral man, ay hindi nakarehistro sa California. Ang pagbebenta sa Shanghai Jiyou Mesh Co., Ltd. ay diumano’y naganap noong Disyembre 2022 — ilang buwan lamang matapos magsampa ang mga manggagawa ng kanilang reklamo sa pasahod sa labor office, ayon sa kaso.

Bukod pa rito, nakipag-usap ang mga state inspector sa Community Care Licensing Division kay Wang noong Hunyo 2025 tungkol sa ilang reklamo kaugnay ng isa sa mga ari-arian ng Solaris. Isang tala ng rekord na iyon ang nagtukoy kay Wang bilang taong lisensyado, at nagsabi rin na sa nakaraang taon bago iyon, — nang biglang nagbitiw ang mga administrador ng pasilidad — bumalik si Wang “upang tingnan ang mga residente at pamahalaan ang pasilidad.”

Ipinapakita sa mga talaan ng estado na noong Agosto 2025, ang lisensyadong tao para sa mga bahay sa ay nagpalit mula sa Wealthplus patungo sa bagong kumpanya, ang Melrose Senior Care. Ang mga hatol ay inilabas laban sa Wealthplus dahil ito ang lisensyado noong panahon na naganap ang mga paglabag sa pasahod.

Noong Hulyo 13, ang mga abogado ng county, sa pagsisikap na makolekta ang mga sahod para sa ilan sa mga manggagawa, ay nakakuha ng kautusan ng korte na nagpapahintulot sa pagkolekta ng $173,000 laban sa Wealthplus para sa isa sa mga manggagawa. 

Hindi mahanap si Wang para sa komento. Nagpunta ang mga reporter ng inewsource sa ilang bahay sa Rancho Santa Fe, Carlsbad at Escondido na ayon sa pagsusuri sa napakaraming tala ng kanyang mga gawain, ay maaaring maging posibleng tirahan.

Isa sa mga bahay ay bakante at kamakailan lang naibenta. Ang address sa Escondido ay isang care home at ayon sa isang manggagawa sa lugar ay nagsabing hindi nakatira si Wang doon. 

Ang bahay sa Rancho Santa Fe ay nasa isang gated community na may limitadong access. Ipinapakita ng mga record ng county na noong 2024, inilipat ni Wang ang multi-milyong dolyar na ari-arian sa isang indibidwal na may Rancho Santa Fe post box bilang address. 

Ang post office box ay parehong mailing address na inilista ni Wang para sa isa pa niyang kumpanyang may limitadong pananagutan sa isang biniling ari-arian noong nakaraang taon, ayon sa mga tala.

Isang abogadong kumakatawan para kay Wang ang nagsabing itinatanggi niya ang mga paratang sa kasong sibil na isinampa ng apat na manggagawa.Hinggil sa nakabinbing kaso, sinabi ng abogado na hindi siya o si Wang makapagkomento.

Para kay Serrato, ang ilang taong paghihintay para sa kanyang sahod ay nakakadismaya. Ngunit ang tanging panahon na napaluha siya sa isang panayam ay nang maalala niya ang ugnayan niya sa kanyang mga matatanda at umaasang kliyente.

“Isa sa mga kliyente, minsan sinasabi nila, ‘Oh, huwag kang umalis, huwag mo akong iwan. Manatili ka sa akin’ dahil nararamdaman nila kung paano mo sila inaalagaan,” sabi niya.“Iba talaga, sobrang iba, kapag nasa trabaho ka.” 

Oportunidad sa pamumuhunan

Si Wang, 57, ay tila nasa industriya ng RCFE nang mahigit isang dekada. Ang kanyang LinkedIn page para sa Wealthplus ay naglalarawan sa kanya bilang managing director ng “isang investment fund na kumakatawan sa mga kwalipikadong mamamayang Tsino na interesadong lumipat sa USA .” 

“Kasalukuyang bumubuo ng network ng mga RCFE sa lugar ng San Diego,” isinulat niya. “Ang mga RCFE ay isang magandang oportunidad sa negosyo para sa mga kwalipikadong mamumuhunan na nais makinabang mula sa paulit-ulit na daloy ng kita, pagtaas ng real estate at pagtaas ng buwanang cash flow.”

Ang Wealthplus ay nakalista bilang isang a co-licensee ng pasilidad ng Vista sa mga talaan ng estado, na nagsabing ang bahay ay nagsara noong Abril. Sa ulat na iyon, sinabi ni Wang sa mga imbestigador na naibenta na niya ang negosyo apat na taon na ang nakalipas, ngunit hindi siya makapagbigay ng dokumentasyon ng bentahan o anumang patunay na ang estado ay naabisuhan tungkol sa pagbabago. 

Si Wang ay kinilala bilang lisensyado para sa Rose Garden Capo sa Escondido sa isang ulat ng estado noong Abril din.

Sa parehong buwan, kinasuhan ng opisina ng district attorney sina Rolando Corpuz at Melissa Elsabel Sio Corpuz, na nagpatakbo ng mga pasilidad, ng human trafficking at pagnanakaw ng sahod ng tatlong manggagawa noong 2023 at 2024.

Sa kasong iyon, sinabi ng mga prosecutor na ang mga manggagawa ay nakatira sa pasilidad, nagtatrabaho ng halos buong araw at binabayaran ng nakapirming halaga araw-araw, hindi ang minimum na sahod kada oras o overtime pay. Parehong nagdeklara ng walang pagkakasala sa mga kaso. Si Wang, ang lisensyadong operator ng bahay, ay hindi kinasuhan.

Noong Biyernes, ang mga prosecutor ay nagsampa ng bagong mga kaso laban sa against the dalawa para sa pagnanakaw ng sahod at human trafficking kaugnay ng anim pang manggagawa na lumantad matapos ang orihinal na mga kaso.

Ang kaso ay patuloy pa ring iniimbestigahan, ayon kay Tanya Sierra, communications director para kay District Attorney Summer Stephan.

“Sinusuri namin kung ang mga kasong kriminal ay maaaring patunayan nang walang makatwirang pagdududa tungkol sa iba pang pasilidad at anumang karagdagang partido na kasangkot,” isinulat niya sa isang email. “Ang pagkakaroon ng mga hindi pa nababayarang sahod sa harap ng isang administratibong ahensya ay hindi awtomatikong nagpapatunay ng isang krimen; magkaiba ang mga pamantayan sa ebidensya at kinakailangang intensyon.”

Bago pa man ipataw ang mga hatol sa sahod, may mga mas ambisyosong plano pa si Wang. Tatlong taon ang nakakaraan, nilayon niyang gawing mas malaking 45-bed assisted living facility ang isa sa mga pasilidad ng Wealthplus sa Escondido.

Hindi inaprubahan ng Escondido City Council ang plano, ngunit ang ari-arian ay nananatiling residential care home na tinatawag na Mariposa Manor. Ipinapakita ng mga tala ng estado na ang Wealthplus ang lisensyadong operator ng pasilidad na iyon.

Bukod sa kasong isinampa noong nakaraang taon ng apat na manggagawa sa pasilidad ng Solaris, ang Office of Labor Standards and Enforcement ng county ay nagtatrabaho sa mga kaso para kay Serrato at dalawang iba pang manggagawa na sa kabuuan ay pinagkakautangan ng Wealthplus ng $570,000. 

Sa ilalim ng isang programang inilunsad noong 2021, maaaring ipasa, o italaga, ng mga manggagawa ang kanilang mga hatol sa county. Kapalit nito, makakakuha sila ng $3,000 habang ang mga abogado ng county ay pumupunta sa korte at nagsasagawa ng mga paglilitis ukol sa koleksyon upang subukang mabawi ang buong halaga. 

Kung mabawi ng manggagawa ang ilang halaga ng sahod, babayaran ang $3,000 at makatatanggap din ang county ng interes na naipon pagkatapos tanggapin ng county ang kaso, ayon kay Branden Butler, direktor ng the Labor Standards and Enforcement office.

Sa ngayon, nakakuha na ang county ng ilang halaga ng sahod para sa mga manggagawa, at nakatanggap na rin ng $60,000 para sa pondo.

Ngunit ang prosesong iyon ay maaaring mabagal, sabi ni Butler, dahil madalas “kalaban natin ang ganun, mga propesyonal na sinusubukang iwasan ang hatol.”

Sa isa sa mga kaso ng county noong Agosto, naglabas ng warrant ang isang hukom ng Superior Court sa North County para kay Wang dahil hindi siya dumalo sa pagsusulit ng may utang – isang paglilitis kung saan ang isang may pagkakautang ay tinatanong nang detalyado tungkol sa kanilang pananalapi.

Sa huli, nagpakita siya noong Disyembre, ayon sa mga tala ng korte.

‘Inaalagaan ko lahat’

Ipinanganak si Serrato sa Visayas, Pilipinas at lumipat sa Estados Unidos noong siya ay 19 taong gulang. Nagtrabaho siya bilang isang komersyal na mangingisda sa Alaska sa loob ng 25 taon. 

Noong 2018, lumipat siya sa California at nagtrabaho sa restawran at housekeeping industry. Nagtatrabaho siya bilang isang housekeeper sa isang resort sa Carlsbad resort noong 2020 nang marinig niya ang tungkol sa trabaho sa Solaris mula sa isang katrabaho.

Walang transportasyon si Serrato. Pinahintulutan siya ng Solaris na magtrabaho kung saan siya nakatira, isang kasunduan na inakala ni Serrato ay makatutulong sa kanyang magtipid.

Bilang unang beses na caregiver, natutunan ni Serrato ang lahat ng tungkol sa pag-aalala habang naninirahan sa mga pasilidad. Sinabi ng ngayo’y 57 anyos na nakaramdam siya ng matinding tawag ng tungkulin upang aliwin at alagaan ang mga matatandang pasyente.

Ngunit ang trabaho — na dapat ay may bayad na $13 kada oras — ay naging nakakapagod, sa mental at pisikal.

“Gusto nilang kumita ng pera, yung may-ari, pero gusto nila magbayad ng maliit na sahod,” sabi ni Serrato. “Maraming manggagawang Pilipino, gusto nila magtrabaho sa mga nursing home, pero kadalasan ay nagsasamantala sila.”

Sabi ni Serrato na sa gabi ay siya lang ang caregiver na naroon na namamahala sa hanggang anim na pasyente sa bahay. Tinanggap niya ang trabaho na may pag-unawang sa araw lang siya magtatrabaho. 

Sa halip, nagtrabaho sya ng buong araw. Sabi niya, nagpapalit sya ng diaper kada apat na oras, at halos tatlong oras na lang ng tulog bawat gabi. 

“Araw-araw kang nandoon, marami kang iniisip,” sabi ni Serrato. “Dahil palagi mong binabantayan ang (mga pasyente). Baka isa sa kanila ay lalakad palayo, bumaba sa kama, lumabas ng pasilidad. Isa pa yang bagay na trabaho mo bilang caregiver dahil kapag umalis ang kliyente, magiging kasalanan mo iyon.” 

Sinabi niya na habang naninirahan sa pasilidad, nami-miss niya ang kanyang mga magulang, na nakatira sa Oceanside, at nais niyang bisitahin sila. Sa kanyang limitadong day off, sinabihan siyang bumalik bago maghapon upang bantayan ang mga pasyente – na nagpapahirap sa kanyang bumisita. 

“Nagkaroon ako day off, pero hindi nila ako pinayagang umuwi,” Serrato said. “Gusto nila akong manatili doon.”

Hindi mag-isa si Serrato sa kanyang karanasan, ayon sa mga tala ng paglilitis sa labor office.

Nagtrabaho si John Polistico bilang isang live-in caregiver sa mga bahay sa Solaris mula Nobyembre 2021 hanggang Setyembre 2022. Binayaran siya ng nakapirming halaga ng $110 bawat araw. Nagtrabaho siya mula 6 n.u. hanggang 8 n.g., ayon sa iskedyul na nakabalangkas sa hatol ng labor office.

Wala siyang kama, sa halip ay natutulog sa recliner o sofa, malapit sa buzzer na magbibigay babala kung alinman sa anim na kliyente ang mangailangan ng tulong sa gabi. Sumumpa siya na nakakatulog lang siya ng limang oras bawat gabi.

Ginawaran siya ng $224,000 na sahod, ngunit hindi pa niya nakokolekta.

Ilang manggagawa ang tinulungan na maisulong ang kanilang mga claim matapos makipag-ugnayan sa Pilipino Worker Center, isang grassroots nonprofit agency na nagsusulong sa mga Pilipinong imigrante at mga domestic worker.

Sinabi ni Clytie Causing, direktor ng center community action, na si Wang ay isang “seryosong lumalabag” sa isang industriyang regular na nang-aabuso sa mga caregiver.

“Bilang isang industriya mismo, mayroong maraming paglabag sa pasahod, mga nangyayaring paglabag sa paggawa, sabi ni Causing, na nagtrabaho bilang isang tagapagtanggol para sa ilang mga manggagawa. “Ito ay dahil sa paraan ng istruktura ng negosyo. Ang mga manggagawa – karamihan sa kanila ay live-in, nananatili sila kung saan sila nagtatrabaho. Soon sila natutulog at nahihiwalay sila.”

Sinabi ni Seruelo, ang abogado, na maraming caregiver na nagtatrabaho sa mga residential care home ay hindi dokumentado — at dahil dito, nanganganib sila sa pressure ng mga employer, na maaaring pagbantaan ang kanilang trabaho o katayuan sa paninirahan.

“Sinasamantala nila ang mga kahinaang iyon at tinatakot ang mga manggagawa katulad ng pagsasabing, ‘Masuwerte ka na may trabaho, maaaring kang ma-deport,” sabi ni Causing, na tumutukoy sa industriya ng caregiving sa pangkalahatan.

Bagaman nililisensiyahan ng estado ang mga pasilidad, hindi nito isinasaalang-alang ang mga hatol sa pasahod laban sa lisensyado maliban kung ito ay nakakaapekto sa operasyon ng bahay, ayon sa isang tagapagsalita.

Ipinapakita ng mga tala ng estado na ang mga routine na inspeksyon sa mga pasilidad ng Wealthplus ay walang natuklasang malalaking paglabag sa paglipas ng mga taon. 

Mas naging maagap ang San Diego County kaysa sa estado pagdating sa pagnanakaw ng sahod. Mayroon din itong programa para sa mga manggagawa sa industriya ng restawran.

Ang isang restawran na may hindi pa nababayarang sahod na hindi sumusunod sa mga pagsisikap ng county na mabawi ang pera ay ay maaaring harapin ang suspensyon ng permit nito, ayon kay Butler. Sa ngayon, naibalik ng programa ang $110,000 sa mga manggagawa. Hindi pa ito nagsuspinde ng anumang permit ng restawran.

Noong Mayo, iminungkahi ni Supervisor Paloma Aguirre ang pagpapalawak ng opisina ni Butler sa pamamagitan ng pagdaragdag ng dalawa pang tauhan upang imbestigahan ang mga reklamo ng pagnanakaw ng sahod. Hindi pa naapruhanan ang panukala.